This guide is published in Kiswahili. The key rates and tables below use the official Tanzanian terms.Ce guide est publié en kiswahili. Les taux et tableaux ci-dessous reprennent la terminologie officielle tanzanienne.Este guia é publicado em kiswahili. As taxas e tabelas abaixo usam a terminologia oficial tanzaniana.本指南以斯瓦希里语发布，下列税率和表格采用坦桑尼亚官方术语。هذا الدليل منشور باللغة السواحيلية، وتستخدم المعدلات والجداول أدناه المصطلحات الرسمية التنزانية.
Sekta ya mafuta na gesi Tanzania ina mifumo miwili tofauti kabisa ya kifedha. Mkondo wa juu (utafutaji na uzalishaji wa mafuta ghafi na gesi asilia) unatawaliwa na Sheria ya Petroli, 2015 na Mikataba ya Ugawanaji wa Mapato (PSA). Mkondo wa chini (uagizaji na uuzaji wa petroli, dizeli na mafuta ya taa) unatawaliwa na ushuru wa bidhaa na tozo kwa kila lita. Mwongozo huu unaeleza kila mfumo, viwango vinavyotumika sasa, na athari zake kwa mwekezaji na kwa bei ya pampu.
Hali kufikia 4 Novemba 2026, ikijumuisha mabadiliko ya Sheria ya Fedha ya 2025 na Sheria ya Fedha ya 2026.
1. Muhtasari na mfumo wa kisheria
⬆ Mkondo wa juu (upstream)
Sheria ya Petroli, 2015 na PSA: mrabaha 12.5% nchi kavu na kina kifupi, 7.5% kina kirefu baharini, kikomo cha urejeshaji gharama 50%, na mgawanyo wa faida unaoipa Serikali hadi 80–90%, kisha kodi ya mapato 30%.
⬇ Mkondo wa chini (downstream)
Ushuru wa bidhaa na tozo kwa kila lita: kwa petroli, ushuru wa bidhaa TZS 379 na tozo ya barabara na mafuta TZS 523, yaani TZS 902 kwa lita kabla ya tozo nyingine.
🛃 Forodha
Ushuru wa bidhaa, RDL na CPF kwenye uagizaji; mafuta ya kupita hayatozwi kodi za ndani; misamaha ya Jedwali la Tano kwa vifaa vya utafutaji.
Kwa nini ni muhimu: Tanzania inaagiza 100% ya bidhaa za petroli zilizosafishwa. Kwa hiyo mapato makubwa ya kodi ya sekta kwa sasa yanatoka mkondo wa chini, wakati mkondo wa juu unahusu zaidi gesi asilia (Songo Songo, Mnazi Bay) na mradi wa LNG unaosubiri.
Sheria zinazounda mfumo
| Sheria | Inachotawala | Msimamizi |
|---|---|---|
| Sheria ya Petroli, 2015 (Sura 392) | Umiliki wa petroli, leseni, PSA, mrabaha (kif. 113), bonasi (kif. 115–116), ring-fencing (kif. 118), wajibu wa soko la ndani (kif. 98), ushiriki wa Serikali kupitia TPDC | Wizara ya Nishati, PURA, TPDC, EWURA |
| Mkataba wa Mfano wa Ugawanaji wa Mapato (MPSA) 2013 na PSA zilizosainiwa | Urejeshaji gharama, mgawanyo wa mafuta/gesi ya faida, bonasi, ushiriki wa TPDC | TPDC / PURA |
| Sheria ya Kodi ya Mapato, Sura 332 | Kodi ya kampuni, Sehemu ya IV (madini na petroli), kodi za zuio, kodi ya mauzo ya haki za petroli | TRA |
| Sheria ya VAT, Sura 148 | Msamaha wa VAT kwa bidhaa za petroli na kwa utafutaji; matibabu ya gesi asilia, LPG, CNG | TRA |
| Sheria ya Ushuru wa Bidhaa, Sura 147 (Jedwali la Nne, kichwa 27.10) | Ushuru wa bidhaa kwa lita kwa petroli, dizeli, mafuta ya taa | TRA |
| Sheria ya Tozo za Barabara na Mafuta, Sura 220 | Tozo ya mafuta (fuel levy) TZS 523 kwa lita, mgawanyo wake kwa mifuko | TRA / Mfuko wa Barabara |
| EACCMA 2004 na EAC CET | Ushuru wa forodha, misamaha ya Jedwali la Tano kwa utafutaji, mafuta ya kupita (transit) | TRA (Forodha) |
| Sheria ya EWURA (Sura 414) na Kanuni za Bei | Bei elekezi (cap prices) za kila mwezi, ada za udhibiti | EWURA |
| Sheria ya Fedha za Serikali za Mitaa, Sura 290 | Ushuru wa huduma 0.25% | Halmashauri |
| Sheria za Mamlaka ya Kudumu juu ya Maliasili na Mapitio ya Masharti Hasi ya Mikataba, 2017 | Sheria ya Tanzania na mahakama za ndani, mapitio ya PSA na mikataba ya Serikali | Serikali |
| Sheria za Fedha 2025 na 2026 | Marekebisho ya kila mwaka | Wizara ya Fedha |
2. Mkondo wa juu: mrabaha, PSA, bonasi na ada
Kwa kila pipa la mafuta au futi za ujazo za gesi zinazozalishwa, mgawanyo hufuata ngazi nne:
- Mrabaha hutolewa kwanza kwenye uzalishaji ghafi.
- Mkandarasi hurejesha gharama kutoka “mafuta/gesi ya gharama” hadi kikomo cha 50% ya uzalishaji baada ya mrabaha.
- Kinachobaki ni “mafuta/gesi ya faida”, kinachogawanywa kati ya TPDC na mkandarasi kwa ngazi za uzalishaji.
- Kisha mkandarasi hulipa kodi ya mapato 30% kwenye faida yake.
2.1 Mrabaha (kif. 113, Sheria ya Petroli 2015)
| Eneo | Kiwango | Msingi |
|---|---|---|
| Nchi kavu na kina kifupi (shelf, hadi mita 500 za kina cha maji), pamoja na Ziwa Tanganyika | 12.5% | Uzalishaji ghafi kabla ya urejeshaji gharama |
| Kina kirefu baharini (zaidi ya mita 500) | 7.5% | Uzalishaji ghafi kabla ya urejeshaji gharama |
Mrabaha = kiwango × uzalishaji × bei ya soko. Petroli hupimwa kwa wastani wa bei ya haki ya soko la kimataifa; kwa mauzo huru kati ya pande zisizohusiana (arm’s length), ni bei halisi iliyopatikana.
2.2 Urejeshaji gharama (Cost oil / Cost gas)
- Kikomo: 50% ya uzalishaji wa mwaka baada ya mrabaha, nchi kavu na baharini (MPSA 2013; kabla ilikuwa 70% kwa kina kirefu).
- Gharama zinazorejeshwa zimewekwa kwenye Kiambatisho cha PSA (gharama zinazorejeshwa na zisizorejeshwa) na hukaguliwa na TPDC/PURA.
- Gharama zisizorejeshwa mwaka mmoja hubebwa mbele.
- Ring-fencing: gharama za eneo moja la mkataba haziwezi kurejeshwa kutoka eneo jingine (kif. 118 cha Sheria ya Petroli).
2.3 Mgawanyo wa mafuta na gesi ya faida (MPSA 2013, nchi kavu)
Viwango hivi ni vigezo vya mfano vinavyojadiliwa; PSA husika ndiyo inayotawala.
| Gesi: uzalishaji wa kila siku (MMSCFD) | TPDC | Mkandarasi |
|---|---|---|
| 0 – 19.99 | 60% | 40% |
| 20 – 39.99 | 65% | 35% |
| 40 – 59.99 | 70% | 30% |
| 60 – 79.99 | 75% | 25% |
| 80 na zaidi | 80% | 20% |
| Mafuta: uzalishaji wa kila siku (mapipa, BOPD) | TPDC | Mkandarasi |
|---|---|---|
| 0 – 12,499 | 70% | 30% |
| 12,500 – 24,999 | 75% | 25% |
| 25,000 – 49,999 | 80% | 20% |
| 50,000 – 99,999 | 85% | 15% |
| 100,000 na zaidi | 90% | 10% |
Kwa gesi ya kina kirefu, MPSA 2013 ilipunguza sehemu ya mkandarasi kutoka 20–50% hadi 15–40%, na sehemu ya Serikali kwa gesi ya baharini inaweza kufikia 85%.
2.4 Bonasi, ada na wajibu mwingine
3. Kodi ya mapato kwa shughuli za petroli (Sura 332)
Mkandarasi wa petroli hulipa kodi ya mapato 30% kwenye faida ya kila eneo la mkataba peke yake (ring-fencing), na tangu 1 Julai 2025 hasara za nyuma zinaweza kufidia hadi 60% tu ya faida ya mwaka. TPDC na mkandarasi kila mmoja hulipa kodi yake ya mapato; PSA za kisasa haziruhusu TPDC kulipa kodi kwa niaba ya mkandarasi.
3.1 Kodi ya kampuni na makato
3.2 Mauzo ya haki za petroli (farm-out na mabadiliko ya umiliki)
- Faida kutokana na kuuza maslahi katika haki ya petroli, au hisa za kampuni inayomiliki haki hiyo (hata ikiuzwa nje ya nchi), inatozwa kodi Tanzania.
- Mtu asiye mkazi hulipa kodi ya awamu moja ya 30% ya faida hiyo (iliongezwa kutoka 20% na Sheria ya Fedha 2025).
- Uhamisho unahitaji idhini ya Waziri/PURA, na Serikali kupitia TPDC ina haki ya kwanza ya kununua (pre-emption) kwa mujibu wa Sheria ya Petroli.
3.3 Kodi za zuio
| Malipo | Mkazi | Asiye mkazi |
|---|---|---|
| Gawio | 10% | 10% |
| Riba | 10% | 10% |
| Mrabaha wa hakimiliki / malipo ya maliasili | 15% | 15% |
| Huduma za kiufundi au usimamizi katika sekta ya uziduaji | 10% (ya mwisho; iliongezwa kutoka 5%, 2025) | 15% |
| Kuhamisha faida ya tawi | – | 10% |
| Kodi ya mapato kwa wauzaji wa jumla wa mafuta kwa wauzaji rejareja | TZS 20 kwa lita (tangu 2022) | – |
Wakandarasi wadogo wa kigeni: kwa wanaofanya kazi kwa muda mfupi, uwepo wa kudumu (PE) unaweza kutokea haraka; zuio la 15% kwa ada za huduma hutumika iwapo hakuna DTA inayopunguza.
4. VAT kwenye shughuli za petroli na bidhaa za mafuta (Sura 148)
Bidhaa kuu za petroli (petroli, dizeli, mafuta ya taa, mafuta ya ndege) zimesamehewa VAT; ndiyo maana mzigo wa kodi kwenye pampu unabebwa na ushuru wa bidhaa na tozo za kila lita badala ya VAT 18%. Kwa mkondo wa juu, uagizaji wa mwenye leseni ya utafutaji kwa matumizi ya utafutaji pekee umesamehewa.
| Bidhaa / muamala | Matibabu ya VAT | Maelezo |
|---|---|---|
| Petroli, dizeli, mafuta ya taa, mafuta ya ndege (HS 27.10) | Msamaha | Jedwali la msamaha la Sheria ya VAT; muuzaji hawezi kudai VAT ya pembejeo |
| Uagizaji wa bidhaa na mtafutaji/mkandarasi mwenye leseni kwa matumizi ya utafutaji pekee | Msamaha | Kwa masharti ya Jedwali; matumizi mengine yanatozwa |
| LPG na CNG kwa magari | Msamaha | Unaendelea (Sheria ya Fedha 2025) |
| Gesi asilia ya bomba kwa ajili ya kugeuzwa kuwa CNG ya magari | Msamaha 1 Julai 2025 – 30 Juni 2028 | Sheria ya Fedha 2025 |
| Mitambo ya CNG (compressors, mita, cascades, magari maalum, dispensers) inayoagizwa na msambazaji wa gesi asilia | Msamaha | Sheria ya Fedha 2025 |
| LNG (gesi asilia iliyogandishwa) na gesi ya petroli iliyoshindiliwa | 18% msamaha uliondolewa | Sheria ya Fedha 2025 |
| Lami (bitumen) | 18% msamaha uliondolewa | Sheria ya Fedha 2025 |
| Mauzo nje ya petroli/gesi | 0% | Mauzo nje |
| Huduma kwa wakandarasi wa petroli (uchimbaji visima, uhandisi n.k.) | 18%, isipokuwa msamaha mahususi | Huduma kutoka nje: utaratibu wa kujitoza (reverse charge) |
Mambo ya kuzingatia
- PSA za kabla ya 2015: mikataba iliyosainiwa kabla ya Sheria ya VAT 2014 kuanza ilikuwa na kifungu cha mpito kuhusu misamaha ya utafutaji; hakikisha kama PSA husika bado inanufaika na kwa masharti gani.
- Gharama ya VAT isiyorejeshwa: kwa kuwa mafuta yamesamehewa, kampuni za mafuta (OMCs) haziwezi kudai VAT ya pembejeo kwa gharama zinazohusiana na mauzo hayo; VAT hiyo inakuwa gharama ndani ya bei.
5. Mkondo wa chini: kodi na tozo kwenye bei ya mafuta
Kodi mbili kuu za Serikali Kuu kwenye kila lita ni ushuru wa bidhaa na tozo ya barabara na mafuta. Kwa Oktoba 2026 zinachangia takriban TZS 902 kati ya TZS 4,057 za lita ya petroli Dar es Salaam (22%), na TZS 778 kati ya TZS 4,086 za dizeli (19%). Juu ya hizo kuna tozo zaidi ya kumi ndogo za mamlaka mbalimbali.
5.1 Kodi kuu za kila lita (kuanzia 1 Julai 2026)
| Kodi / tozo | Petroli | Dizeli | Mafuta ya taa | Sheria |
|---|---|---|---|---|
| Ushuru wa bidhaa (excise) | TZS 379 | TZS 255 | TZS 465 | Sura 147, Jedwali la Nne, kichwa 27.10 (haukubadilishwa na Sheria ya Fedha 2026) |
| Tozo ya barabara na mafuta (fuel levy) | TZS 523 | TZS 523 | – | Sura 220, kif. 5 kama kilivyobadilishwa na Sheria ya Fedha 2026 |
| Jumla ya kodi kuu | TZS 902 | TZS 778 | TZS 465+ |
- Mgawanyo wa tozo ya TZS 523: Sheria ya Fedha 2026 inaigawa kwa mifuko maalum kwa viwango vya TZS 363, 50, 7, 3 na 100 kwa lita. Tozo hii ilianzishwa kugharamia matengenezo ya barabara, na majina ya mifuko inayopokea kila sehemu yako katika kif. 63 cha Sheria hiyo.
- Mafuta ya taa yanatozwa pia ada ya petroli (petroleum fee).
Marekebisho ya kila mwaka kwa mfumuko wa bei
Sheria ya Fedha 2026 inaweka utaratibu wa kurekebisha kila mwaka viwango maalum vya ushuru wa bidhaa kwa mfumuko wa bei wa mwaka hadi Machi pamoja na 2%. Thibitisha kama Waziri ametumia utaratibu huu kwa mafuta kabla ya kupanga bei za Julai.
5.2 Tozo na ada nyingine ndani ya bei elekezi ya EWURA
Bei elekezi ya kila mwezi ya EWURA inajumuisha, pamoja na bei ya ununuzi (FOB), usafirishaji baharini, bima na malipo ya mfumo wa uagizaji wa pamoja (BPS premium), tozo zifuatazo. Viwango kamili vya kila moja huchapishwa katika jedwali la ukokotoaji la EWURA na hubadilika:
| Tozo / ada | Mamlaka |
|---|---|
| Ada ya bandari (wharfage) | TPA |
| Tozo ya Maendeleo ya Reli (RDL) | TRA |
| Ada ya Uchakataji wa Forodha (CPF) | TRA |
| Ada ya Vipimo (WMA) | Wakala wa Vipimo |
| Ada za TBS (ubora) | TBS |
| Ada za TASAC | TASAC |
| Ada ya udhibiti ya EWURA | EWURA |
| Ada ya uwekaji alama kwenye mafuta (fuel marking) | EWURA / TRA |
| Ada ya PBPA (uagizaji wa pamoja) | PBPA |
| Gharama za ucheleweshaji meli (demurrage), wakaguzi, upotevu kwa mvuke, gharama za fedha | Kibiashara |
| Ushuru wa huduma kwa halmashauri (jumla na rejareja) | Halmashauri (0.25%) |
| Faida za kampuni za mafuta (OMC) na wauzaji rejareja | Zimewekwa na EWURA |
5.3 Ukusanyaji na udhibiti
Uagizaji wa pamoja (BPS)
Mafuta yote huagizwa kwa pamoja kupitia Wakala wa Uagizaji Mafuta kwa Pamoja (PBPA).
Kodi kabla ya kuachiwa
Tangu Aprili 2026, chini ya Mfumo wa Tozo ya Uagizaji kwa Wingi, TRA inataka kodi za mafuta zilipwe kabla mafuta hayajaachiwa sokoni.
Ruzuku
Serikali ilitoa ruzuku ya TZS 259 kwa lita ya dizeli kuanzia 6 Mei 2026. Ruzuku na misamaha ya muda ya tozo hutolewa kwa maamuzi ya Serikali, hivyo angalia tangazo la EWURA la mwezi husika.
Bei elekezi: EWURA huchapisha bei za juu (cap prices) kila mwezi kwa kila mji. Bei ya petroli Dar es Salaam ilipanda kutoka TZS 2,778 (Januari 2026) hadi TZS 4,115 (Mei 2026) kutokana na mgogoro wa Ghuba, ikashuka hadi TZS 3,796 (Septemba) na kupanda tena hadi TZS 4,057 (Oktoba 2026).
6. Forodha: uagizaji wa mafuta, mafuta ya kupita na vifaa vya utafutaji
Kwa bidhaa za petroli zinazoagizwa kwa matumizi ya ndani, mzigo mkuu wa forodha si ushuru wa forodha bali ushuru wa bidhaa na tozo za kila lita (Sehemu ya 5), pamoja na RDL na CPF. Mafuta ya kupita kwenda nchi jirani hayatozwi kodi za ndani, na vifaa vya utafutaji vya mkondo wa juu vinapata misamaha.
6.1 Uagizaji wa bidhaa za petroli kwa matumizi ya ndani
| Malipo | Kiwango | Msingi |
|---|---|---|
| Ushuru wa forodha (EAC CET) | Kwa viwango vya CET na hatua za mwaka za EAC kwa sura ya 27 | CIF |
| Ushuru wa bidhaa | TZS 379 / 255 / 465 kwa lita | Kwa lita |
| Tozo ya barabara na mafuta | TZS 523 kwa lita (petroli na dizeli) | Kwa lita |
| Tozo ya Maendeleo ya Reli (RDL) | 2% | CIF |
| Ada ya Uchakataji wa Forodha (CPF) | 0.6% | FOB |
| Tozo ya Maendeleo ya Miundombinu ya Bandari (TPA) | 4.5% ya ushuru wa forodha (ilishushwa kutoka 9%, Mei 2026) | Ushuru wa forodha |
| VAT | Msamaha kwa bidhaa za petroli | – |
6.2 Mafuta ya kupita (transit) na yaliyo chini ya dhamana
- Mafuta yanayopita kwenda Zambia, DRC, Rwanda, Burundi, Malawi na Uganda hayatozwi ushuru wa bidhaa wala tozo ya mafuta, kwa sharti la dhamana ya forodha na kuthibitishwa kutoka nje ya mpaka.
- Uwekaji alama (fuel marking) hutumika kutofautisha mafuta ya ndani na ya kupita; mafuta ya kupita yanayokutwa sokoni ndani ni kosa la ukwepaji kodi chini ya EACCMA, na hutozwa kodi zote pamoja na adhabu na kutaifishwa.
- Mafuta ya ndege kwa safari za kimataifa na mafuta ya meli (bunkers) kwa safari za nje yana matibabu maalum ya msamaha.
6.3 Vifaa vya utafutaji na uzalishaji (mkondo wa juu)
Jedwali la Tano la EACCMA
Lina misamaha ya ushuru wa forodha kwa mitambo, vifaa na malighafi vinavyoagizwa na mwenye leseni ya petroli au mkandarasi wake kwa matumizi ya utafutaji na uzalishaji pekee. Baraza la Mawaziri la EAC hupitia misamaha hii kila mwaka (Gazeti la EAC, 30 Juni); thibitisha kipengele kwa bidhaa husika.
VAT na RDL
VAT ya uagizaji kwa utafutaji imesamehewa (Sehemu ya 4). RDL kwa kawaida haitozwi bidhaa zenye msamaha chini ya EACCMA.
Uingizaji wa muda
Vifaa vinavyoingizwa kwa muda (k.m. mitambo ya kuchimba visima) vinaweza kuingizwa kwa dhamana na kurudishwa nje bila ushuru wa mauzo nje.
Matumizi mabaya
Kuuza au kuhamisha bidhaa zilizosamehewa kwa matumizi mengine bila idhini kunafanya ushuru wote ulipwe, pamoja na adhabu.
7. Tozo za serikali za mitaa, ajira na wajibu mwingine
| Malipo | Kiwango | Msingi | Sheria / mamlaka |
|---|---|---|---|
| Ushuru wa huduma (service levy) | 0.25% | Mapato ghafi; kwa mafuta hutozwa ngazi ya jumla na rejareja | Sura 290 (Sheria ya Fedha 2025) |
| Tozo ya Kuendeleza Ujuzi (SDL) | 3.5% | Jumla ya malipo ya wafanyakazi | Sura 82 (TRA) |
| Mfuko wa Fidia kwa Wafanyakazi (WCF) | 0.5% (sekta binafsi) | Jumla ya mishahara | WCF |
| NSSF | 20% (mwajiri na mfanyakazi) | Mshahara ghafi | NSSF |
| Ushuru wa stempu | Kwa jedwali | Uhamisho wa haki, mikataba | Sura 189 |
| Leseni za biashara na EWURA (vituo vya mafuta, maghala) | Ada za mwaka | Kwa leseni | EWURA / Halmashauri |
Wajibu usio wa kodi wenye gharama za kifedha
- Ushirikishwaji wa wazawa (local content): Kanuni za Ushirikishwaji wa Wazawa za Petroli zinataka upendeleo kwa bidhaa, huduma, ajira na mafunzo ya Watanzania, na kampuni za ndani kupewa nafasi katika ukandarasi.
- Wajibu kwa jamii (CSR) katika maeneo ya shughuli za petroli.
- Ada ya mafunzo kwa wataalamu wa Tanzania chini ya PSA.
- Uwazi: malipo yote kwa Serikali huripotiwa chini ya Sheria ya Uwazi na Uwajibikaji katika Tasnia ya Uziduaji (TEITA), 2015.
8. Mabadiliko muhimu ya Sheria za Fedha 2025 na 2026
| Mabadiliko | Sheria | Athari kwa sekta ya mafuta na gesi |
|---|---|---|
| Kikomo cha matumizi ya hasara kimeshushwa kutoka 70% hadi 60% | Sheria ya Fedha 2025 | Wakandarasi wenye hasara kubwa za nyuma hulipa kodi mapema |
| AMT imepanda kutoka 0.5% hadi 1% ya mauzo | Sheria ya Fedha 2025 | Kampuni zenye hasara za kudumu |
| Zuio la huduma za kiufundi/usimamizi katika uziduaji (mkazi kwa mkazi) limepanda kutoka 5% hadi 10% | Sheria ya Fedha 2025 | Wakandarasi wadogo wa ndani |
| Kodi ya awamu moja kwa asiye mkazi anayeuza haki za petroli imepanda kutoka 20% hadi 30% | Sheria ya Fedha 2025 | Farm-out na mauzo ya hisa |
| Kodi ya zuio 10% kwa faida isiyogawiwa; 2026 sehemu inayohesabiwa imeshushwa kutoka 30% hadi 15% | Sheria za Fedha 2025 na 2026 | Kampuni zinazobakiza faida |
| Ushuru wa huduma umewekwa 0.25% kwa wote | Sheria ya Fedha 2025 | Ngazi ya jumla na rejareja ya mafuta |
| Msamaha wa VAT kwa LNG, gesi ya petroli iliyoshindiliwa na lami umeondolewa; msamaha mpya kwa gesi ya kugeuzwa CNG na mitambo ya CNG | Sheria ya Fedha 2025 | Wasambazaji wa gesi, wakandarasi wa barabara |
| Tozo ya barabara na mafuta imewekwa TZS 523 kwa lita na kugawanywa kwa mifuko | Sheria ya Fedha 2026, kif. 63 | Bei ya petroli na dizeli |
| Viwango maalum vya ushuru wa bidhaa kurekebishwa kila mwaka kwa mfumuko wa bei + 2% | Sheria ya Fedha 2026 | Uwezekano wa kupanda kwa ushuru wa mafuta kila Julai |
| Tozo ya bandari (TPA) imeshushwa kutoka 9% hadi 4.5% ya ushuru wa forodha | Uamuzi wa TPA, Mei 2026 | Gharama za uagizaji |
| Kodi za mafuta kulipwa kabla ya kuachiwa (Bulk Importation Levy system) | Utaratibu wa TRA, Aprili 2026 | Mtiririko wa fedha wa OMC |
9. Mifano ya hesabu
9.1 Mkondo wa juu: kisima cha gesi nchi kavu chenye mapato ya USD milioni 100
Dhana (kwa mfano tu): mapato ghafi USD 100m kwa mwaka; nchi kavu (mrabaha 12.5%); gharama zinazorejeshwa USD 40m (chini ya kikomo cha 50%); uzalishaji katika ngazi ya 40–59.99 MMSCFD (TPDC 70%, mkandarasi 30%); gharama zinazokatwa kwa kodi ni sawa na gharama zilizorejeshwa; faida yote inagawiwa; TPDC haina maslahi ya ushiriki.
| Kipengele (USD milioni) | Kiasi | Anayepokea |
|---|---|---|
| Mapato ghafi | 100.00 | |
| Mrabaha 12.5% | 12.50 | Serikali |
| Uzalishaji baada ya mrabaha | 87.50 | |
| Kikomo cha urejeshaji gharama (50%) | 43.75 | |
| Gesi ya gharama (gharama halisi 40) | 40.00 | Mkandarasi |
| Gesi ya faida | 47.50 | |
| Sehemu ya TPDC (70%) | 33.25 | Serikali / TPDC |
| Sehemu ya mkandarasi (30%) | 14.25 | Mkandarasi |
| Faida ya mkandarasi inayotozwa kodi (54.25 – 40.00) | 14.25 | |
| Kodi ya kampuni 30% | 4.28 | Serikali |
| Zuio la gawio 10% | 1.00 | Serikali |
| Jumla ya mapato ya Serikali | 51.02 | |
| Mapato halisi ya mkandarasi baada ya kodi zote | 8.98 |
- Mrabaha
- Sehemu ya TPDC
- Kodi ya kampuni 30%
- Zuio la gawio 10%
- Urejeshaji gharama (mkandarasi)
- Mkandarasi baada ya kodi
9.2 Mkondo wa chini: kodi kuu kwenye lita moja (Dar es Salaam, Oktoba 2026)
| Kipengele (TZS kwa lita) | Petroli | Dizeli |
|---|---|---|
| Bei elekezi ya rejareja (EWURA, 7 Okt 2026) | 4,057 | 4,086 |
| Ushuru wa bidhaa | 379 | 255 |
| Tozo ya barabara na mafuta | 523 | 523 |
| Kodi kuu mbili | 902 | 778 |
| Sehemu ya bei | 22.2% | 19.0% |
- Ushuru wa bidhaa
- Tozo ya barabara na mafuta
- Bei ya bidhaa, usafirishaji, tozo ndogo na faida
Jedwali hili halijumuishi RDL, CPF, ada za mamlaka mbalimbali wala ushuru wa huduma, ambazo huongeza mzigo wa Serikali na taasisi zake kwenye bei.
10. Changamoto, hatari za kisheria na mapendekezo
Hatari kuu ya mkondo wa juu ni utulivu wa masharti ya kifedha kwa miradi ya miaka 25–30, hasa mradi wa LNG; hatari kuu ya mkondo wa chini ni kubadilika kwa tozo za kila lita na mtiririko wa fedha.
Changamoto kuu
Mzigo wa Serikali (upstream)
Mrabaha, kikomo cha urejeshaji 50%, mgawanyo wa faida hadi 80–90%, kodi 30% na kikomo cha hasara 60% kwa pamoja vimetajwa na wawekezaji na wachambuzi kuwa masharti magumu ikilinganishwa na nchi jirani.
Mradi wa LNG
Mkataba wa Serikali Mwenyeji (HGA) unaoweka masharti ya kifedha, kisheria na kibiashara ya sehemu ya nchi kavu umekuwa katika majadiliano tangu mkataba wa awali wa Juni 2022; vyanzo vya Februari 2026 vinaonyesha Serikali ikijiandaa kuusaini. Hadi utakapokamilika, masharti ya kodi ya mradi huo hayajulikani kikamilifu.
Sheria za 2017
Sheria ya Mamlaka ya Kudumu juu ya Maliasili na Sheria ya Mapitio ya Masharti Hasi zinaruhusu Bunge kupitia mikataba na zinazuia usuluhishi wa nje ya nchi, jambo linalogusa masharti ya utulivu katika PSA.
Bei ya gesi ya DMO
Gesi inayouzwa ndani kwa bei ya chini ya soko inapunguza mapato ya mkandarasi na ya TPDC.
Mkondo wa chini
Tozo nyingi ndogo za mamlaka mbalimbali, mabadiliko ya kila Julai, na kulipa kodi kabla ya kuachiwa mafuta kunafunga mtaji wa OMC. Ukwepaji kupitia mafuta ya kupita bado ni hatari.
Bei elekezi
Huduma za kiufundi kutoka kampuni mama na mauzo ya gesi kwa washirika ni maeneo makuu ya ukaguzi wa TRA.
Mapendekezo
- Uchambuzi wa kifedha: kabla ya kusaini au kununua maslahi katika PSA, fanya uchambuzi unaojumuisha mrabaha, kikomo cha urejeshaji, ngazi za mgawanyo, kodi 30%, kikomo cha hasara 60% na kodi ya awamu moja 30% kwa mauzo ya baadaye.
- Ring-fencing: weka hesabu tofauti kwa kila eneo la mkataba tangu siku ya kwanza.
- Farm-out: pata idhini ya PURA/Waziri na zingatia haki ya kwanza ya kununua ya TPDC kabla ya kusaini; kokotoa kodi ya awamu moja kwa uhamisho wa moja kwa moja na usio wa moja kwa moja.
- Misamaha: weka daftari la bidhaa zilizosamehewa chini ya Jedwali la Tano la EACCMA na VAT ili kuthibitisha matumizi ya utafutaji pekee.
- Kwa OMC: fuatilia tangazo la EWURA la kila mwezi na Sheria ya Fedha kila Julai, na panga mtiririko wa fedha kwa kulipa kodi kabla ya kuachiwa mafuta.
- Bei elekezi: andaa nyaraka za bei elekezi kwa huduma za ndani ya kundi na mauzo kwa washirika.
- Uthibitisho: kwa miamala mikubwa, omba uamuzi wa awali wa kodi (private ruling) kutoka TRA chini ya Sheria ya Usimamizi wa Kodi.
Hati hii ni uchambuzi wa kisheria wa jumla kwa madhumuni ya kitaaluma na haichukui nafasi ya ushauri wa kodi kwa muamala mahususi. Masharti ya PSA husika yanatawala pale yanapotofautiana na mfano wa MPSA.
11. Vyanzo
- Muswada / Sheria ya Fedha 2026 – Bunge ↗
- Sheria ya Fedha 2025 – Wizara ya Fedha ↗
- Zatra: EWURA fuel prices October 2026 (ushuru wa bidhaa na tozo ya TZS 523) ↗
- EWURA: Bei elekezi Septemba 2026 ↗
- EWURA: Bei elekezi Julai 2026 ↗
- East African Herald: Bei za mafuta Oktoba 2026 ↗
- AllAfrica: Ruzuku ya dizeli Mei 2026 ↗
- Kanza Capital: Historia ya bei elekezi 2026 ↗
- The Citizen: Tozo zaidi ya 15 kwenye bei ya mafuta ↗
- Diplomat Magazine: Fiscal regime ya mafuta na gesi Tanzania ↗
- Ashurst: MPSA 2013 ↗
- Fiscal Regimes of Tanzania (wasilisho, viwango vya mgawanyo na bonasi) ↗
- NatLawReview: East Africa licensing update (urejeshaji gharama 50%) ↗
- EY: Tanzanian Finance Act 2025 analysis ↗
- Clyde & Co: Finance Act 2025 highlights (VAT ya gesi) ↗
- EY: Tanzanian Finance Act 2026 analysis ↗
- EY: Finance Bill 2022 (TZS 20 kwa lita kwa wauzaji wa jumla) ↗
- The Guardian: TPA yashusha tozo ya bandari hadi 4.5% ↗
- The Citizen: Mkataba wa awali wa HGA wa LNG ↗
- Energy Intelligence: Tanzania kujiandaa kusaini HGA (Feb 2026) ↗
- TRA: Taxes and Duties at a Glance 2025/2026 ↗