Mfumo wa Kodi, Tozo na Ushuru wa Forodha katika Sekta ya Madini Tanzania (2026)Taxes, Levies and Customs Duties in Tanzania’s Mining Sector (2026)Impôts, redevances et droits de douane dans le secteur minier tanzanien (2026)Impostos, taxas e direitos aduaneiros no setor mineiro da Tanzânia (2026)坦桑尼亚矿业税费与关税制度（2026）الضرائب والرسوم والرسوم الجمركية في قطاع التعدين في تنزانيا (2026)

Mchimbaji wa madini Tanzania Bara hulipa makundi matatu ya malipo kwa wakati mmoja: malipo ya kisekta chini ya Sheria ya Madini yanayotozwa kwenye thamani ghafi, kodi za jumla zinazosimamiwa na TRA, na ushuru na tozo za forodha kwenye uagizaji na uuzaji nje. Mwongozo huu unaeleza kila kundi, viwango vinavyotumika sasa, na athari zake kwa mapato ya mradi.

Hali kufikia 4 Novemba 2026, ikijumuisha mabadiliko ya Sheria ya Fedha ya 2025 (ilianza 1 Julai 2025) na Sheria ya Fedha ya 2026 (ilianza 1 Julai 2026).

1. Muhtasari na mfumo wa kisheria

Kwa nini ni muhimu: malipo ya kisekta yanatozwa kwenye thamani ghafi, si faida. Kwa hiyo yanalipwa hata mgodi ukipata hasara, na ndiyo sehemu inayotabirika zaidi ya mapato ya Serikali.

Sheria zinazounda mfumo

Kanuni muhimu: viwango vya Jedwali la Kwanza la Sheria ya Madini hubadilishwa mara kwa mara na Sheria za Fedha tangu 2017. Kabla ya kusaini mkataba wa mauzo au kufanya hesabu ya bei, soma Jedwali lililo hai kwa wakati huo.

2. Mrabaha (Royalty)

Mrabaha ni malipo ya msingi kwa Serikali kama mmiliki wa madini, na hutozwa chini ya kifungu cha 87 cha Sheria ya Madini kwa asilimia ya thamani ghafi (gross value). Thamani ghafi ni thamani ya soko ya madini mahali yanaposafishwa au kuuzwa, au, kwa matumizi ya ndani, mahali yanapokabidhiwa ndani ya Tanzania. Makato ya kiwanda cha kuyeyusha (smelter) au ya usafirishaji hayapunguzi msingi huu: mrabaha si wa “net smelter return”.

Viwango vya Jedwali la Kwanza

Wakati na namna ya kulipa

• Mrabaha hulipwa kabla madini hayajaondolewa eneo la mgodi au kabla ya kibali cha kusafirisha/kuuza nje kutolewa; Tume ya Madini hukataa vibali vya usafirishaji kwa wasiolipa.
• Thamani huthibitishwa na Tume ya Madini kwa bei za soko la dunia (k.m. LBMA kwa dhahabu) na uchunguzi wa kimaabara wa sampuli.
• Madini yaliyoagizwa kutoka nje yanayothibitishwa kulipiwa mrabaha nchi ya asili yanapata nafuu ili kuepuka kulipa mara mbili (marekebisho ya 2024; thibitisha kanuni husika).
• Mrabaha ni gharama inayokatwa katika kukokotoa kodi ya mapato (Sehemu ya 4).

3. Ada ya ukaguzi, tozo ya UKIMWI, ada za leseni na wajibu wa dhahabu kwa BoT

Juu ya mrabaha, kila mauzo ya madini hubeba tozo nyingine mbili za thamani ghafi: ada ya ukaguzi 1% na tozo ya UKIMWI 0.1%. Kwa dhahabu inayouzwa nje kwa kiwango kamili, jumla ya tozo za Sheria ya Madini ni 7.1% ya thamani ghafi.

3.1 Ada ya ukaguzi (Inspection/Clearing fee) – 1%

• Ilianzishwa mwaka 2017 kama “clearing fee” ya 1% ya thamani ghafi ya madini yote yanayouzwa nje; inakusanywa na Tume ya Madini wakati wa ukaguzi na uthibitisho kabla ya kusafirisha.
• Haitozwi kwa chumvi wala kwa dhahabu inayouzwa BoT au viwanda vya ndani vya kusafisha (0%).
• Marekebisho ya 2024 yaliweka adhabu ya kuchelewa kulipa ada hii.

3.2 Tozo ya Kukabiliana na VVU/UKIMWI – 0.1% (Sheria ya Fedha 2025)

• Kifungu kipya cha 113A cha Sheria ya Madini, kilianza 1 Julai 2025.
• Kiwango: 0.1% ya thamani ghafi ya madini; hulipwa wakati mmoja na mrabaha na kila anayewajibika kulipa mrabaha (wenye leseni na wafanyabiashara).
• Mgawanyo: 70% kwa Mfuko wa Udhamini wa UKIMWI (Sheria ya TACAIDS, Sura 379) na 30% kwa Bima ya Afya kwa Wote.

3.3 Wajibu wa 20% wa dhahabu kwa Benki Kuu (kif. 59)

Kifungu cha 59 kinamtaka kila mwenye leseni ya madini na mfanyabiashara mwenye leseni kutenga angalau 20% ya dhahabu anayozalisha au kununua kwa ajili ya usafishaji na biashara ya ndani, BoT ikiwa mnunuzi rasmi. BoT ilianza Mpango wa Ununuzi wa Dhahabu ya Ndani tarehe 1 Oktoba 2024. Sheria ya Fedha 2025 ilipanua wajibu huu kwa kampuni zenye mikataba na Serikali, na BoT ilisaini mikataba ya kununua 20% ya uzalishaji na Geita Gold Mining, Shanta, Buckreef na Geita Gold Refinery tarehe 16 Juni 2025.

Vivutio kwa dhahabu inayouzwa BoT au viwanda vya ndani vya kusafisha:

3.4 Ada za leseni na haki za madini

Kanuni za Haki za Madini (Mining (Mineral Rights) Regulations) zinaweka ada ya maombi, ada ya maandalizi ya leseni na kodi ya pango ya mwaka kwa kila kilomita ya mraba, kwa kila daraja la leseni: leseni ya utafutaji (PL), leseni ya uchimbaji mdogo (PML), leseni ya uchimbaji wa kati (ML) na leseni maalum (SML), pamoja na leseni za mfanyabiashara (DL), dalali (BL), uchakataji, uyeyushaji na usafishaji. Kwa mfano, marekebisho ya 2025 yaliweka ada ya TZS 20,000 kwa hekta moja kwa PML ya chumvi. Kodi ya pango isiyolipwa ni sababu ya kufutwa kwa leseni.

4. Kodi ya mapato (Sheria ya Kodi ya Mapato, Sura 332)

Kampuni ya madini hulipa kodi ya mapato ya 30% kwenye faida inayotozwa kodi, ikikokotolewa kwa kila mgodi peke yake (ring-fencing), na inaweza kutumia hasara za nyuma kufidia hadi 60% tu ya faida ya mwaka husika.

4.1 Kodi ya kampuni

4.2 Faida isiyogawiwa

Sheria ya Fedha 2025 ilianzisha kodi ya zuio ya 10% kwenye sehemu ya faida isiyogawiwa baada ya miezi 12. Sheria ya Fedha 2026 ilishusha sehemu inayohesabiwa kuwa imegawiwa kutoka 30% hadi 15%, na ikaziondoa kampuni za madini zenye Mikataba ya Mfumo na Serikali katika utaratibu huu.

4.3 Kodi za zuio zinazohusu sekta

DTA: mkataba wa kuzuia kutozwa kodi mara mbili unaweza kupunguza viwango vya asiye mkazi. Tanzania ina DTA chache (k.m. Kanada, Afrika Kusini, India, Denmark, Finland, Norway, Sweden, Italia, Zambia), hivyo hakikisha mkataba unahusika kabla ya kutumia kiwango kilichopunguzwa.

5. Kodi ya Ongezeko la Thamani (VAT, Sura 148)

VAT ni 18% kwa bidhaa na huduma zinazotumika ndani, lakini madini mengi ya Tanzania huuzwa nje au kwa BoT kwa kiwango cha sifuri. Kwa hiyo kwa mchimbaji mkubwa VAT ni hasa suala la mtiririko wa fedha: hulipa VAT kwenye pembejeo na kuidai tena kama marejesho.

Mambo ya kuzingatia

• Marejesho ya VAT: kwa kuwa mauzo ni ya kiwango cha sifuri, mchimbaji huwa katika nafasi ya kudai marejesho kila mara. Ucheleweshaji wa marejesho umekuwa gharama halisi ya kifedha kwa sekta; nyaraka kamili za kodi ya pembejeo (EFD/VFD na nyaraka za forodha) ni muhimu.
• Huduma kutoka nje (reverse charge): huduma zinazonunuliwa kutoka kwa wasio wakazi zinatozwa VAT kwa utaratibu wa kujitoza mwenyewe.
• Usajili: mtu yeyote anayeuza madini ndani kwa kiwango kinachozidi kizingiti cha usajili anapaswa kusajiliwa kwa VAT.

6. Ushuru wa forodha, ushuru wa bidhaa na kodi ya mauzo nje

Malipo ya forodha yanagusa mchimbaji pande mbili: uagizaji wa mitambo, mafuta na kemikali (ushuru wa forodha wa EAC CET, VAT, ushuru wa bidhaa na tozo za ndani), na uuzaji nje wa madini (ada ya ukaguzi, kodi ya mauzo nje kwa baadhi ya madini, na marufuku ya kuuza nje madini ghafi).

6.1 Uagizaji: malipo ya kawaida

6.2 Misamaha na nafuu za uagizaji

• Jedwali la Tano la EACCMA (Exemption Regime): ndilo chanzo cha misamaha ya ushuru wa forodha nje ya viwango vya CET. Baraza la Mawaziri la EAC huchapisha kila mwaka (kwenye Gazeti la EAC la 30 Juni) misamaha, “stay of application” na “duty remission” zinazoanza 1 Julai. Mchimbaji anapaswa kuthibitisha kipengele mahususi kwa kila bidhaa na mwaka husika.
• Bidhaa za mtaji: mitambo mingi ya uchimbaji iko kwenye kundi la 0% chini ya CET, hivyo mzigo mkuu wakati wa kuingiza ni VAT 18%, RDL 2% na CPF 0.6%.
• Mikataba ya Mfumo (2026): Waziri wa Fedha, kwa idhini ya Baraza la Mawaziri na amri ya Gazeti, anaweza kutoa msamaha (remission) wa ushuru wa bidhaa kwa bidhaa zinazoagizwa au kununuliwa kwa ajili ya awamu ya ujenzi wa mradi wenye umiliki wa Serikali; mafuta ya petroli hayahusiki (kif. 146B, Sura 147). VAT ya uagizaji inaweza kusamehewa na Kamishna Mkuu kwa masharti hayo hayo.
• Matumizi mabaya: kuhamisha bidhaa zilizosamehewa bila idhini ya Kamishna, au kupata msamaha kwa udanganyifu, sasa ni kosa lenye adhabu maalum chini ya kif. 94A cha Sheria ya Usimamizi wa Kodi (2026), pamoja na kulipa kodi iliyosamehewa.

6.3 Uuzaji nje wa madini

7. Tozo za serikali za mitaa, ajira na nyinginezo

Tozo kuu ya halmashauri kwa mchimbaji ni ushuru wa huduma wa 0.25% ya mapato ghafi, kiwango kimoja kwa sekta zote tangu 1 Julai 2025 (kabla ilikuwa “hadi 0.3%”).

Mambo ya kuzingatia

• Sheria ndogo za halmashauri: baadhi ya halmashauri zimetunga ushuru wa mazao ya madini kwa mifuko ya mawe au mchanga wa dhahabu. Kisheria, sheria ndogo haiwezi kuzidi Sheria Mama, na Sheria ya Fedha 2025 inazitaka mamlaka kushauriana na Waziri wa Fedha kabla ya kuanzisha au kurekebisha tozo. Tozo zisizo na msingi wa kisheria zinaweza kupingwa.
• Wajibu usio wa kodi lakini wenye gharama za kifedha: hisa za bure za Serikali zisizopungua 16% (free carried interest) katika kampuni zenye ML na SML; mpango wa wajibu kwa jamii (CSR) unaoidhinishwa na halmashauri; na mpango wa ushirikishwaji wa wazawa (local content) kwa ajira, manunuzi na huduma za benki na bima za ndani. Haya hayatozwi na TRA lakini yanaathiri mgawanyo wa mapato ya mradi.

8. Wachimbaji wadogo (PML na wachimbaji wa asili)

Mchimbaji mdogo anayeuza dhahabu katika Soko la Madini hulipa kwa kawaida jumla ya takriban 9.1% ya thamani ya mauzo, huku VAT ikiwa sifuri. Akiuza kwa BoT au kiwanda cha ndani cha kusafisha, mrabaha unashuka hadi 4% na ada ya ukaguzi kuwa 0%.

• Leseni: PML hutolewa kwa raia wa Tanzania tu, kwa miradi midogo.
• Kodi ya mapato ya mwisho 2%: mnunuzi mkazi (mfanyabiashara, kiwanda cha kusafisha) huzuia 2% ya malipo ya ununuzi wa metali za thamani, metali, madini ya viwandani na vito kutoka kwa mwenye PML au mchimbaji wa asili. Kodi hii ni ya mwisho: mchimbaji hahitaji kurejesha ritani ya mapato kwa mapato hayo.
• Chumvi ghafi: Sheria ya Fedha 2025 iliongeza zuio la 2% kwa ununuzi wa chumvi ghafi kutoka kwa wenye PML na wachimbaji wa asili.
• VAT sifuri: mauzo ya metali za thamani na vito kwenye vituo vya ununuzi au Masoko ya Madini (Mineral and Gem Houses) yaliyoteuliwa na Tume ni ya kiwango cha sifuri.
• Ushuru wa huduma 0.25% unaweza kutozwa na halmashauri; sheria ndogo za ziada zinazotoza mifuko ya mawe zinapaswa kupimwa dhidi ya Sheria ya Fedha za Serikali za Mitaa.

Kwa nini mfumo huu: unaweka kodi zote wakati wa mauzo sokoni, mahali pamoja, ili kupunguza utoroshaji wa madini na kupanua wigo wa kodi kwa sekta isiyo rasmi.

9. Mikataba ya Mfumo (Framework Agreements) na Sheria ya Fedha 2026

Sheria ya Fedha 2026 (ilisainiwa 30 Juni 2026, ilianza 1 Julai 2026) ndiyo mabadiliko makubwa zaidi ya mwaka huu kwa sekta: inaweka utaratibu wa kisheria wa kutambua misamaha ya kodi iliyoahidiwa katika Mikataba ya Mfumo kati ya Serikali na wenye ML au SML katika miradi ambayo Serikali ina umiliki. Kabla ya hapo, misamaha hiyo mara nyingi haikutekelezwa kwa sababu ilihitaji Tangazo la Serikali (GN) au kifungu mahususi cha sheria.

Masharti makuu ya kisheria

1. Misamaha inahusu awamu ya ujenzi tu na inakoma uzalishaji wa madini unapoanza.
2. Lazima kuwe na Mkataba wa Mfumo uliosainiwa na Serikali ikiwa na maslahi ya umiliki (k.m. hisa za bure 16%).
3. Mafuta ya petroli hayasamehewi.
4. Kuhamisha bidhaa zilizosamehewa bila idhini ya Kamishna, au udanganyifu katika kupata msamaha, ni kosa chini ya kif. 94A, pamoja na kulipa kodi iliyosamehewa.

Miradi inayotarajiwa kunufaika ni ile yenye Mikataba ya Mfumo iliyosainiwa, kama nikeli ya Kabanga, grafiti na madini adimu (rare earths), na mradi wa niobiamu wa Panda Hill (Mbeya) ambao Serikali ina hisa za bure 16%. Mikataba hii pia mara nyingi huwa na masharti ya utulivu wa kifedha, ambayo yanapaswa kusomwa pamoja na Sheria ya Mapitio ya Masharti Hasi ya Mikataba, 2017.

10. Mfano wa hesabu: mgodi wa dhahabu wenye mauzo ya USD milioni 100

Dhana (kwa mfano tu): thamani ghafi USD 100m; gharama za uendeshaji na uchakavu zinazokatwa USD 55m; hakuna hasara za nyuma; faida yote baada ya kodi inagawiwa; Serikali ina hisa za bure 16% na wanahisa binafsi 84% (zuio la gawio 10% linakokotolewa kwa sehemu ya binafsi tu); kampuni haina Mkataba wa Mfumo.

20% kwa BoT

6.7511.482.254.28

24.76

100% nje

7.3511.302.214.22

25.08

• Tozo za thamani ghafi
• Kodi ya kampuni 30%
• Zuio la gawio 10%
• Gawio la Serikali (16%)

Mfano huu hauonyeshi VAT (ambayo kwa mauzo ya kiwango cha sifuri ni suala la marejesho), ushuru wa forodha kwenye uagizaji, SDL, wala kodi ya mauzo ya hisa.

11. Changamoto, hatari za kisheria na mapendekezo

Hatari kubwa zaidi kwa mlipakodi wa sekta ya madini ni mabadiliko ya kila mwaka ya viwango kupitia Sheria za Fedha, ambayo yanaweza kugongana na masharti ya mikataba ya muda mrefu.

Changamoto kuu

Mapendekezo kwa wawekezaji na washauri wa kisheria

1. Mapitio ya kila mwaka: baada ya 1 Julai, pitia Jedwali la Kwanza la Sheria ya Madini, Sheria ya Fedha mpya na Gazeti la EAC.
2. Mikataba ya mauzo (offtake): weka mrabaha, ada ya ukaguzi na tozo ya UKIMWI juu ya mstari wa makato ya smelter, na tumia sheria ya Tanzania na mahakama za ndani kama inavyotakiwa na Sheria ya 2017.
3. Dhahabu kwa BoT: panga 20% ya dhahabu kwa BoT kama fursa ya kupunguza tozo (mrabaha 4%, ukaguzi 0%) badala ya kuiona kama mzigo.
4. Mikataba ya Mfumo: kwa miradi mipya, jadili Mkataba wa Mfumo mapema na hakikisha notisi ya Gazeti na amri za msamaha zimetolewa kabla ya kuagiza vifaa vya ujenzi; weka daftari la bidhaa zilizosamehewa ili kuepuka adhabu za kif. 94A.
5. Nyaraka: andaa nyaraka za bei elekezi (transfer pricing) na ripoti za thamani ya madini, na hifadhi ushahidi wa malipo ya mrabaha kwa kila shehena.
6. Tozo za halmashauri: pinga kwa maandishi tozo zisizo na msingi wa Sheria ya Fedha za Serikali za Mitaa kabla ya kuzilipa.
7. Uthibitisho: thibitisha viwango na tafsiri na TRA, Tume ya Madini, au kupitia uamuzi wa awali wa kodi (private ruling) chini ya Sheria ya Usimamizi wa Kodi kwa miamala mikubwa.

Hati hii ni uchambuzi wa kisheria wa jumla kwa madhumuni ya kitaaluma na haichukui nafasi ya ushauri wa kodi kwa muamala mahususi.

12. Vyanzo

• Muswada / Sheria ya Fedha 2026 – Bunge
• Sheria ya Fedha 2026 – Ofisi ya Wakili Mkuu wa Serikali
• Sheria ya Fedha 2025 – Wizara ya Fedha
• EY: Tanzanian Finance Act 2026 analysis
• Clyde & Co: Finance Act 2026 Highlights
• TanzaniaInvest: Finance Bill 2026
• Bowmans kupitia African Mining Market: Budget 2026 na sekta ya uziduaji
• PwC Tax Summaries: Tanzania – Significant developments
• PwC Tax Summaries: Tanzania – Withholding taxes
• EY: Tanzanian Finance Act 2025 analysis
• Clyde & Co: Finance Act 2025 highlights
• Clyde & Co: Marekebisho ya Sheria ya Madini kwa Sheria ya Fedha 2025
• Daily News: Ushuru wa huduma 0.25%
• Benki Kuu ya Tanzania: Tangazo la Mpango wa Ununuzi wa Dhahabu ya Ndani (8 Okt 2024)
• TanzaniaInvest: Ununuzi wa dhahabu wa BoT 2025/26
• BDO: Sekta ya madini na VAT kif. 55C na 55D
• Lexology: Year in review – Mining Law in Tanzania
• FB Attorneys: Muswada wa marekebisho ya Sheria ya Madini 2024
• Mondaq: Mining Act 2010 – viwango vya mrabaha
• CTI: Bajeti 2024/25 – RDL 2%
• The Guardian: TPA yashusha tozo ya bandari hadi 4.5%
• TRA: Taxes and Duties at a Glance 2025/2026
• Sheria ya Madini, Sura 123 – TanzLII